Umowa o rozwiązaniu stosunku pracy w Niemczech – co sprawdzić przed podpisaniem

Nie każde rozstanie z niemieckim pracodawcą zaczyna się od wypowiedzenia. Coraz częściej pracownik słyszy propozycję „polubownego” zakończenia współpracy i dostaje do podpisu umowę o rozwiązaniu stosunku pracy (Aufhebungsvertrag). Brzmi to niewinnie, ale skutki takiego dokumentu bywają poważniejsze niż skutki wypowiedzenia. Warto wiedzieć, na co zwrócić uwagę, zanim złoży się podpis.

Czym jest Aufhebungsvertrag

To umowa, w której pracodawca i pracownik wspólnie ustalają, że stosunek pracy kończy się w określonym dniu. Nie jest to wypowiedzenie, tylko porozumienie stron. Do jego zawarcia wymagana jest forma pisemna: obie strony muszą własnoręcznie podpisać ten sam dokument (§ 623 BGB). Umowa zawarta e-mailem, SMS-em czy ustnie jest nieważna.

Najważniejsza różnica w porównaniu z wypowiedzeniem polega na tym, że umowa o rozwiązaniu stosunku pracy omija niemal wszystkie mechanizmy ochronne. Nie obowiązują okresy wypowiedzenia, pracodawca nie musi uzasadniać rozstania, nie wysłuchuje się rady zakładowej, a szczególna ochrona, np. kobiet w ciąży czy osób z ciężką niepełnosprawnością, nie ma zastosowania.

Dlaczego pracodawcy proponują takie rozwiązanie

Dla pracodawcy Aufhebungsvertrag to przede wszystkim pewność. Wypowiedzenie można zaskarżyć w ciągu trzech tygodni (§ 4 KSchG), a proces niesie ryzyko przegranej i konieczności dalszego zatrudniania pracownika. Podpisana umowa zamyka temat, bo nie przysługuje od niej pozew o ochronę przed wypowiedzeniem.

Pracownik też może na niej zyskać: odprawę, korzystne świadectwo pracy, zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy z zachowaniem wynagrodzenia czy elastyczny termin odejścia, np. gdy ma już nową pracę. Warunkiem jest jednak świadome negocjowanie, a nie podpisywanie dokumentu w pośpiechu.

Zasiłek dla bezrobotnych i okres wstrzymania

To punkt, o którym wielu pracowników dowiaduje się za późno. Kto sam przyczynia się do utraty pracy bez ważnego powodu, musi liczyć się z okresem wstrzymania zasiłku (Sperrzeit), który zwykle trwa 12 tygodni (§ 159 SGB III). Urząd pracy traktuje podpisanie umowy o rozwiązaniu stosunku pracy właśnie jako takie przyczynienie się.

Istnieją wyjątki. Urząd pracy co do zasady nie nakłada sankcji, jeśli pracodawca i tak wypowiedziałby umowę z przyczyn zakładowych w tym samym terminie, a odprawa mieści się w przedziale od 0,25 do 0,5 miesięcznego wynagrodzenia za rok pracy. Dodatkowo, jeśli umowa kończy stosunek pracy wcześniej, niż pozwalałby okres wypowiedzenia, prawo do zasiłku może być przez pewien czas zawieszone (§ 158 SGB III). Te zależności opisuje m.in. your right – pomoc prawna w materiałach dla osób pracujących w Niemczech.

Co powinna zawierać dobra umowa

Przed podpisaniem warto sprawdzić, czy dokument reguluje wszystkie istotne kwestie:

• datę zakończenia stosunku pracy – najlepiej zgodną z okresem wypowiedzenia, co ogranicza ryzyko zawieszenia zasiłku,
• odprawę (Abfindung) – jej wysokość, termin płatności i to, że chodzi o kwotę brutto,
• zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy (Freistellung) – z zachowaniem prawa do wynagrodzenia,
• niewykorzystany urlop – wykorzystanie w okresie zwolnienia albo wypłatę ekwiwalentu,
• świadectwo pracy (Arbeitszeugnis) – najlepiej z ustaloną oceną lub treścią,
• wynagrodzenie zaległe i premie – za okres do dnia zakończenia pracy.

Uwaga na klauzulę o rozliczeniu wszystkich roszczeń

Wiele umów zawiera zapis, że po zapłacie odprawy strony nie mają wobec siebie żadnych dalszych roszczeń (Ausgleichsklausel). Jeśli pracodawca zalega z wypłatą za nadgodziny lub urlop, podpisanie takiej klauzuli może oznaczać utratę tych pieniędzy. Wszystkie znane roszczenia warto więc wpisać do umowy wprost.

Odprawa a podatki

Odprawa podlega w Niemczech podatkowi dochodowemu, ale zasadniczo nie obciążają jej składki na ubezpieczenia społeczne. Ostateczna kwota netto zależy od indywidualnej sytuacji podatkowej, w tym od tego, w którym państwie pracownik jest rezydentem.

Czy podpisaną umowę można jeszcze podważyć

Przy umowie o rozwiązaniu stosunku pracy nie przysługuje prawo odstąpienia, nawet jeśli została podpisana w domu pracownika. Federalny Sąd Pracy potwierdził to w 2019 r. Podważenie umowy jest możliwe tylko wyjątkowo, np. gdy pracodawca wymusił podpis bezprawną groźbą albo podstępem (§ 123 BGB), albo gdy naruszył zasadę uczciwego prowadzenia negocjacji, wykorzystując np. chorobę lub wyraźną słabość pracownika.

W praktyce udowodnienie takich okoliczności jest trudne. Dlatego najbezpieczniejsza zasada brzmi: nie podpisuj umowy od razu. Masz prawo poprosić o czas do namysłu i zabrać dokument do domu.

Jak się przygotować do rozmowy z pracodawcą

Propozycja umowy to często początek negocjacji, a nie ich koniec. Pozycja pracownika jest tym silniejsza, im słabsze argumenty miałby pracodawca w razie wypowiedzenia – np. gdy pracownik korzysta z ochrony KSchG, ma długi staż albo szczególną ochronę. Przed rozmową warto więc ustalić swój okres wypowiedzenia, policzyć należny urlop i zebrać odcinki wypłat.

Dobrym krokiem jest też analiza projektu umowy przez kogoś, kto zna niemieckie prawo pracy i wyjaśni jej skutki po polsku. Taką weryfikację oferują m.in. specjaliści z serwisu your right. Kilka dni na sprawdzenie dokumentu może przesądzić o wysokości odprawy i o tym, czy po zakończeniu pracy zasiłek zostanie wypłacony bez przerwy.